Chí Phèo – Nỗi Lòng Bị Bỏ Rơi Của Một Người Nông Dân Bị Tha Hóa

Những năm rảnh rỗi đọc sách, tôi rút ra một điều: chọn sách giống như chọn bạn mà chơi. Không nhất thiết phải tỏ ra hoàn hảo trong mắt họ, thẳng thắn và tự tin chia sẻ là đủ. Sách vốn là người bạn đồng hành tin cậy với tôi, vì hơi thở của nó bộc lộ sự trung trực đứng đắn. Điển hình là cuốn sách Chí Phèo (tên tiêu đề trước là Đôi lứa xứng đôi) của nhà văn Nam Cao tôi đọc gần đây. Tôi cảm thấy mình được thấu hiểu và đồng cảm khi nhìn thấy bức tranh Chí Phèo – một người nông dân lành vốn bị dân làng hắt hủi, xa lánh. Bức tranh đã làm người đọc vực dậy tố cáo chính quyền và thái độ ghẻ lạnh của làng xóm dẫn tới sự tha hóa, lưu manh của những người lương thiện.

Chí Phèo – Bi kịch cuộc đời vùi dập niềm tin vào con đường lương thiện

Từ lúc sinh cho đến chết, Chí Phèo không được đón nhận tình yêu thương trọn vẹn. Như nhân vật Joker – kẻ thù của Batman, hắn trở thành kẻ điên và ngày càng vùng vẫy trong tuyệt vọng. Hắn bị bỏ rơi ở lò gạch cũ, xong được truyền tay từ anh thả ống lươn cho đến người đàn bà góa mù, bác phó cối… Năm hai mươi tuổi, hắn làm canh điền cho nhà Lý Kiến, rồi bị bắt giam vô cớ. Bảy, tám năm kể từ khi ra tù, hắn trở thành con quỷ làng Vũ Đại làm người dân phải khiếp sợ. Hắn say rượu khè khè và uống hết từng nấc cho quên đi quá khứ. Tôi không thể không nói rằng đây là bi kịch đau thương chưa từng có trong toàn cảnh văn học hiện đại Việt Nam.

Những cơn say của hắn tràn cơn này qua cơn khác, thành một cơn dài, mênh mông, hắn ăn trong lúc say, ngủ trong lúc say, thức dậy vẫn còn say, đập đầu rạch mặt chửi bới, dọa nạt trong lúc say, uống rượu trong lúc say, để rồi say nữa, say vô tận.

Hắn vừa đi vừa chửi. Bao giờ cũng thế, cứ rượu xong là hắn chửi. Bắt đầu chửi trời, có hề gì? Trời có của riêng nhà nào? Rồi hắn chửi đời. Thế cũng chẳng sao: Đời là tất cả nhưng cũng chẳng là ai. Tức mình hắn chửi ngay tất cả làng Vũ Đại. Nhưng cả làng Vũ Đại ai cũng nhủ: “Chắc nó trừ mình ra!”.

Văn chương của Nam Cao luôn tập trung ghi lại hồi ức đau khổ về những số phận nghèo khó. Truyện ngắn Chí Phèo mang tới cho người đọc sự cảm thông tiếc xót. Tiếc xót vì cái gì? Vì sự cô đơn trống trải hoặc đau hơn thế? Tâm lý con người thường nan giải ở chỗ là khi họ chỉ có một mình, họ tìm đến rượu. Chí Phèo uống rượu là để vơi đi sự thật rằng mình chỉ có đơn độc. Tuy vậy, dù uống say nồng nặc đến mấy thì cơn đau ngày một quằn quại thể xác và nhân tính của Chí. Đời hắn về sau mãi là một chuỗi bề khổ, có khi không bao giờ tìm được câu trả lời về chính mình được sinh ra.

Câu hỏi bí ẩn được đặt ra là lai lịch về bố mẹ Chí thì sao? Tại sao họ lại bỏ con trai mình ở lò gạch? Thời nạn đói trước Cách mạng chứa đựng những mảnh đời cực khổ, thế nên họ mới bỏ Chí. Nam Cao đã hơi phóng đại (nhưng chân thực) hoàn cảnh Chí Phèo ra đời và lớn lên thế nào. Hắn trưởng thành từng ngày trong sự thiếu vắng hơi ấm. Thiếu đi tình thương là điểm nút mở đầu cho chuỗi ngày tuyệt vọng cùng cực.

Tôi đọc cả bộ truyện thì tôi không thấy có một tia sáng giúp đỡ hắn có thể thành người tốt. Vì hắn đã thành tay sai cho Bá Kiến, bị xua đuổi, vậy nên có ai dám chấp nhận con người hắn để yêu thương? Không ai nhận nuôi, ngay cả Thị Nở cũng cự tuyệt hắn. Bởi thế nên hắn mới giết Bá Kiến rồi tự sát. Cái chết của Chí Phèo là một ngòi chấm dứt nỗi đau bám hắn dai dẳng suốt hơn bốn chục năm.

Chí Phèo – Trích dẫn bi kịch day dứt khôn nguôi

Ở cái làng Vũ Ðại này người ta kết bạn từ khi lên tám, và có khi có con từ lúc mười lăm; không ai đợi đến năm hai mươi đẻ đứa con thứ nhất. Cứ nhìn tình hình ấy thì ta nói quách: thị Nở không có chồng. Mà thị cũng không còn ai thân thích, trừ một người cô đã có thể gọi được là già, và đã không chồng như thị.

Chí Phèo đoán một người đàn bà hỏi một người đàn bà khác đi bán vải ở Nam Ðịnh về. Hắn nôn nao buồn, là vì mẩu chuyện ấy nhắc cho hắn một cái gì rất xa xôi. Hình như có một thời hắn đã ao ước có một gia đình nho nhỏ. Chồng cuốc mướn cày thuê, vợ dệt vải, chúng lại bỏ một con lợn nuôi để làm vốn liếng. Khá giả thì mua dăm ba sào ruộng làm.

Tỉnh dậy hắn thấy già mà vẫn còn cô độc. Buồn thay cho đời! Có lý nào như thế được? Hắn đã già rồi hay sao? Ngoài bốn mươi tuổi đầu… Dẫu sao, đó không phải tuổi mà người ta mới bắt đầu sửa soạn. Hắn đã tới cái dốc bên kia của đời. Ở những người như hắn, chịu đựng biết bao nhiêu là chất độc, đầy đọa cực nhọc mà chưa bao giờ ốm, một trận ốm có thể gọi là dấu hiệu báo rằng cơ thể đã hư hỏng nhiều. Nó là một cơn mưa gió cuối thu cho biết trời gió rét, nay mùa đông đã đến. Chí Phèo hình như đã trông thấy trước tuổi già của hắn, đói rét và ốm đau, và cô độc, cái này còn đáng sợ hơn đói rét và ốm đau.

Phải rồi, hắn đơn độc. Người dân coi hắn là một công cụ bỏ đi, không hơn không kém. Lời nói tôi tuôn ra giờ không tuôn được nữa do bị đóng băng. Vì người đời quá phũ phàng với Chí. Vì Chí biết rằng mình không đáng tồn tại trên mảnh đất này. Con đường lương thiện như bị cắt đứt. Ước mơ, tình yêu, cả nhân cách đều bị chà đạp như những cánh hoa bằng lăng tươi đẹp bị giẫm nát. Phải chăng đây là dấu chấm hết cho cuộc đời hắn?

Rượu nói thay tiếng lòng buồn bã ấy. Bốn mươi tuổi, mà hắn không thể lấy nổi một người bạn tri kỷ. Người khác bầu bạn từ năm lên tám, thậm chí có con lúc mười lăm. Cả một ngôi làng tưởng chừng ai cũng có chỗ dựa, nhưng Chí Phèo thì không. Đời hắn bộn bề nào là rượu đan xen với tiếng chửi thề, tiếng ăn vạ. Cho tới khi Thị Nở bỏ hắn đi, hắn mới tỉnh hoàn toàn. Đến lúc tỉnh ra thì đó là lúc hắn nhận ra cơ hội hoàn lương bị đánh mất từ khi được nhận nuôi. Chí Phèo không được công nhận là một con người bình thường. Ngay cả hắn không bị đày tù, không có vết sẹo, nhưng liệu xã hội có thực sự đón nhận hắn? Theo tôi, thì là không.

Vì một khi người ta ghét mình, họ không bao giờ yêu quý mình. Những đứa con ngoài giá thú (như Chí Phèo) cũng vậy, họ sẽ mãi chịu cảnh thiếu thốn lòng thương. Họ khát hơi ấm quá lâu. Lòng tự trọng kèm theo nó sẽ dần dần bị tự họ kéo thấp xuống. Họ túng quẫn, mất niềm tin và hy vọng, chỉ biết sống qua ngày. Cũng vì muốn được lắng nghe nên Chí mới ăn vạ la lớn khắp làng để tìm bạn tâm sự. Nhưng không có ai. Vì chẳng người nào muốn tiếp xúc với những kiểu người dễ bị tha hóa. Thái độ của dân làng Vũ Đại khiến tôi vô cùng không đồng tình vì họ không bao giờ đặt mình vào vị trí của người khác. Họ làm ngơ trước nỗi đau bị bỏ rơi, đồng thời chà đạp ánh lửa hoàn lương cuối cùng của những tù nhân.

Con người thật lạ lùng ở chỗ: họ không thể hiểu được bản chất của người bị ghét mà phó mặc cho cái ác nhằm vào người đó. Nếu tôi là người dân làng, tôi nhìn nhận Chí Phèo theo góc độ nhân văn hơn. Tôi luôn ở bên Chí để lắng nghe tâm tư trong hắn, mặc cho đám đông xỉa xói. Tôi có thể khẳng định với các bạn rằng Chí là một người hiền như đất. Hắn chỉ cần nhận ra sự thật mình bị ghét từ lâu, và tự vươn lên khỏi định kiến tình cảm thì hắn đã lương thiện.

Truyện của Nam Cao may mắn mới viết ra một kết thúc mở: một Chí Phèo con ra đời (trong bụng Thị Nở). Chí ít nó chính là thành quả hắn đã tạo một sợi dây không thể cắt bỏ ngay lúc say. Phải nói rằng Chí rất tài trí, giàu lòng yêu thương, thủy chung. Cũng như những người đàn ông chung tình hiếm có, hắn làm tôi thức tỉnh rằng không một ai tự nhiên xấu xa. Xấu xa chỉ là phản ứng thuận nghịch với trạng thái bị bỏ rơi. Con người được sinh ra vốn là những thiên thần nhỏ bé. Là một thiên thần không hề là một điều tai hại gì. Chỉ là, đừng nhìn Chí Phèo bằng con mắt khinh hận. Hãy nhìn Chí Phèo như nhìn vào chính mình. Hãy tự hỏi, nếu một ngày tự nhiên bạn bị xã hội ghét bỏ, liệu bạn vượt qua bằng cách chống đối nó? Nếu bạn bỗng nhiên gặp một người ăn vạ, bạn sẽ mở lòng hoặc đẩy lùi hắn ra xa?

Yêu hay ghét không phải là một nghĩa vụ bắt buộc. Nhưng khi yêu, hãy trân trọng người ấy như thể không ai sánh bằng. Còn không, thì đừng vô cảm hoặc chà đạp, soi mói góc khuất của họ. Họ cũng như chúng ta. Họ có thể là một bản thể phản chiếu những đặc điểm chúng ta từ trước chưa bao giờ thấy. Bởi vậy nên con người luôn yêu thương và cần được yêu thương, để soi sáng linh hồn và hoàn thiện bản thân mình hơn. Để đồng loại cùng chung sống hòa hợp với bản chất hài hòa lương thiện vốn có, để đẩy tan sự tha hóa khỏi gốc rễ tâm hồn.

Lời kết

Quan điểm của tôi khi đọc Chí Phèo là tôi nhìn thấu hơn vào quá trình khát đói tình thương. Tha hóa, lưu manh chỉ là biểu hiện tràn ly của quá trình trên cộng với sự tra tấn man rợ của chính quyền lý trưởng. Nếu các bạn ưa chuộng văn học hiện thực, thì Chí Phèo là một lựa chọn hợp lý. Phần nào Nam Cao gợi chút cho người đọc một ít sự đồng cảm, lắng nghe, thậm chí là trách Chí tại sao Chí không đủ mạnh mẽ để vươn sống. Nhưng sớm muộn gì con người trở nên yếu lòng khi cảm xúc bị giấu kín với một quá khứ bất hảo. Càng che giấu sự tội lỗi, càng yếu mềm hơn. Tôi thương xót cho Chí nhiều hơn là phán xét hay trách cứ. Con người rồi sẽ có lúc gục ngã vì đứng dậy quá lâu. Và chính thời điểm này, họ cần được dựa vai một chỗ vững chắc để cất lên nỗi lòng bị chôn kín.

Chia sẻ suy nghĩ của bạn: