Không Nhà – Bản Hoà Ca Ám Ảnh Và Khó Quên Về Cuộc Đời Của Những Người Da Đỏ

Không Nhà Book Cover Không Nhà
Tommy Orange
Trần Hải Yến

Không nhà là tiểu thuyết đầu tay của Tommy Orange và cũng là tác phẩm gây tiếng vang lớn ngay từ thời điểm phát hành. Tác phẩm nằm trong top 10 cuốn sách hay nhất của năm 2018 và được đề cử giải Pulitzer năm 2019.

Không nhà là tiểu thuyết đầu tay của Tommy Orange và cũng là tác phẩm gây tiếng vang lớn ngay từ thời điểm phát hành. Tác phẩm nằm trong top 10 cuốn sách hay nhất của năm 2018 và được đề cử giải Pulitzer năm 2019 nhờ việc miêu tả chân thực những khía cạnh trong cuộc sống phức tạp của những người thị dân da đỏ, cùng tuyến nhân vật đông đảo cũng như xây dựng những câu chuyện hấp dẫn và khó quên.

Câu chuyện của mười hai con người 

Không nhà là một cuốn tiểu thuyết khá kén người đọc bởi số lượng nhân vật đông đảo cũng như bố cục đặc biệt: hai phần ba độ dài cuốn sách kể về cuộc đời của mười hai nhân vật với số phận khác biệt, được nhắc đến với thứ tự ngẫu nhiên và trùng lặp. Điểm chung lớn nhất giữa mười hai con người là việc họ phải xoay xở, vật lộn để giải quyết những khó khăn ít nhiều liên quan tới vấn đề sắc tộc trong cuộc sống hàng ngày. Tất cả đều là nhân vật chính trong những cuộc đời tách biệt, ở những khoảng thời gian khác nhau đại diện cho số nhỏ những thành viên của các bộ lạc da đỏ còn tồn tại trên khắp lãnh thổ nước Mỹ.

Có thể chia mười hai nhân vật này thành ba nhóm nhân vật có sự liên quan và ảnh hưởng tới nhau nhiều nhất, tạo nên những mảnh ghép lớn nhất trong bức tranh Không nhà.

Nhóm nhân vật thứ nhất, là gia đình Bear Shield và Red Feather

Trung tâm của mảnh ghép này là Opal và Jacquie, hai chị em cùng mẹ khác cha, như những người Indian khác cùng thời từ nhỏ đã bị ép rời bỏ ngôi nhà cũ bằng bạo lực, rời đến sống tạm trong một nhà tù cũ trên đảo; là Orvil, Lony, Loother, ba đứa cháu ruột của Jacquie với cái tên đặc trưng và khó đọc được Opal chăm sóc, những đứa trẻ ngây thơ tham gia lễ Pow wow với mục đích thắng cuộc thi nhảy để đỡ đần người bà Opal, và mảnh ghép cuối cùng là Blue, kết quả một lần bị ép buộc ở tuổi mười sáu của Jacquie, được nhận nuôi và rồi chạy trốn người chồng vũ phu, nghiện rượu của mình để tới làm việc lại uỷ ban tổ chức đại lễ Pow wow ở Oakland vào năm đó.

Tuyến nhân vật thứ hai là nhóm nhân vật chiếm ít từ ngữ và độ dày của cuốn tiểu thuyết hơn

Là nhóm nhân vật chiếm ít từ ngữ và độ dày của cuốn tiểu thuyết hơn nhưng sự tồn tại của họ khắc hoạ rõ nét hơn sự khó khăn của việc tồn tại mà có liên quan đến dòng máu Indian dù bằng bất kỳ cách nào:

  • Là Edward với tấm bằng Thạc sĩ dang dở về nghiên cứu văn học so sánh cùng luận văn về văn học Mỹ bản địa nhưng không tìm được một công việc phù hợp, sống tách biệt xã hội và thừa cân;
  • Là Bill, tình nhân của mẹ Ed, người đã giới thiệu công việc hiện tại cho Ed, luôn bất mãn với Ed;
  • Là Thomas bị đuổi việc vì còn say xỉn khi làm việc – điều cậu cho là có liên quan tới một nửa dòng máu da đỏ cậu nhận từ người cha ruột và lịch sử;
  • Và Dene cùng dự án ghi lại câu chuyện của những người da đỏ thực hiện hoá ước mơ không bao giờ trở thành hiện thực của người chú đã chết.

Tuyến nhân vật thứ ba – những con người bị tha hoá dưới sức ép của nợ nần – đã lên kế hoạch cướp lễ hội linh thiêng của họ

Những sợi dây số mệnh quy tụ về cùng một điểm khi hai nhóm nhân vật này cùng có mặt tại Đại lễ Pow wow được tổ chức lại Oakland, nơi những mảnh ghép cuối cùng được lấp đầy để hoàn thiện bức tranh: tuyến nhân vật thứ ba – những con người bị tha hoá dưới sức ép của nợ nần – đã lên kế hoạch cướp lễ hội linh thiêng của họ:

  • Đó là Octavio – chủ nguồn hàng buôn lậu thuốc cấm với quá khứ mất gia đình từ nhỏ bởi chất kích thích;
  • Là Calvin, phải nuôi một người em gái bị tâm thần phân liệt và cháu gái, bị ép tham gia vụ cướp Đại lễ nơi anh là một thành viên ban tổ chức, cùng người anh ruột Charles và đồng phạm Carlos để chuộc tội làm mất một lô hàng lớn do sự dàn dựng bởi chính đối tác làm ăn của anh, Octavio;
  • Là Daniel tìm cách để trả tiền nhà và nuôi sống gia đình – thay người bố bạo lực, người mẹ trầm cảm sau cái chết liên quan tới thuốc và Octavio của anh trai – bằng việc thiết kế súng in 3D cho Octavio, hoặc mất nhà vòng một tháng.
  • Và Tony, cậu trai to lớn mắc hội chứng FAS, một hội chứng ảnh hưởng phát triển thể chất và tinh thần của trẻ sơ sinh do lạm dụng rượu trong lúc mang thai từ người mẹ, cậu tham gia vụ cướp cùng với Octavio sau một thời gian bán hàng cấm để nuôi sống bản thân và người bà ốm yếu.

Cả mười hai người đều là nhân vật chính bởi họ được nhắc đến với tên, họ đầy đủ và một quá khứ rõ ràng, khác tuyến nhân vật phụ – những người có liên quan được nhắc đến tên nhưng không có họ. Tuy nhiên việc đặt tên cho tất cả nhân vật phụ thay vì chỉ gọi họ là những cái tên chung chung như người mẹ, sếp, bạn cùng chỗ làm…cũng thể hiện sự tôn trọng của tác giả đối với từng cá thể mang dòng máu bản địa Mỹ.

Yếu tố tập thể và sự lưu giữ truyền thống 

Khác với những cuốn tiểu thuyết giả tưởng khác, mở đầu Không nhà là những câu chuyện lịch sử có thực và xót xa về cuộc sống của người Indian (người Anh-điêng/ người da đỏ/ người Mỹ bản địa) khi họ “được” người da trắng phát hiện trên mảnh đất của chính mình và “được” gọi tên là Indian, bị chiếm đoạt mọi thứ họ có thể kể tên: nhà cửa, đất đai, của cải, mạng sống, của cải trên cơ thể đã bị cướp đoạt mạng sống, đến danh dự và văn hoá. Họ chống lại những viên đạn không ngừng bay bằng cơ thể để đón lấy máu chảy và những chiếc “thủ cấp người da đỏ lăn tròn”.

Như những dân tộc từng bị xâm lược, chiếm đoạt, thảm sát, cưỡng bức di cư và dối lừa một cách tàn bạo, họ có lý do để căm ghét những người da trắng. Những thị dân Indian xuất hiện trong cuốn sách đều chịu sự ảnh hưởng trực tiếp hoặc gián tiếp của cuộc chiến, thảm sát và những đạo luật vô nhân tính của chính phủ Hợp chủng quốc Hoa Kỳ, chế độ thực dân tham lam chiếm đoạt đất đai của người Mỹ bản địa, rồi lại đạo đức giả cung cấp cho họ những mảnh đất riêng mà thực chất dồn ép họ sống trong những đặc khu để dễ bề kiểm soát.

Xuyên suốt câu chuyện của những nhân vật khác nhau là lời tự nhắc về cội nguồn, về những tổ tiên đã nằm xuống và không ngừng đấu tranh để con cháu họ còn được tồn tại trên châu lục rộng lớn từng là nhà. Càng trải qua những cơn bĩ cực, họ càng nhớ về những vết thương không bao giờ lành, hở miệng và nhiễm trùng dai dẳng nhiều hơn, nhắc nhau rằng sự sống sót không phải là một huy hiệu danh dự, tồn tại lay lắt chẳng bao giờ là huy hoàng, vì chẳng ai gọi nạn nhân của một vụ giết người hụt là “kiên cường” cả, như thể muốn ghi những đau thương ấy vào tận vật chất di truyền, biểu hiện ra đau đớn và biết ơn từng ngày mà họ còn sống.

“Ta phải biết về lịch sử của dân tộc mình. Tất cả những gì họ đã làm khiến ta ở đây ngày hôm nay. […]. Họ đã cố giết chúng ta. Nhưng sau đó khi họ kể lại lịch sử, họ lèo lái để nó giống như một cuộc phiêu lưu anh hùng xuyên qua khu rừng vắng. Những chú gấu và người da đỏ ở khắp mọi nơi. Chị ơi, họ cắt họng tất cả chúng ta.”

-Trích từ “Không nhà”-

Tuy nhiên, điều đặc biệt và ấm lòng hơn cả là cách sự tự hào và yêu thương dòng máu Indian được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Cách người bà Opal lo lắng nhận ra cậu cháu Ovir nhảy múa trong bộ regalia truyền thống, nhắc nhở cháu rằng đừng để ai dạy cháu cách trở thành người Indian, mỗi phần trong chúng ta đều quý giá, và “cháu là người Indian vì cháu là người Indian, thế thôi”.

Hay cách mà một người đàn ông xa lạ tham gia cuộc thi nhảy khuyên nhủ Orvil: Đó là một điệu nhảy để cầu nguyện, đừng bắt chước ai, cậu chỉ có thể nhảy điệu nhảy đó bằng một cách duy nhất khi kể câu chuyện cuộc đời cậu, một người con Indian.

Hay cách Edward tìm được người bố bí ẩn của mình là một người da đỏ, sự tự hào cậu không dám thừa nhận khi biết mình là một thành viên của bộ lạc Cheyenne, là một chiến binh, sau những năm tháng nghiên cứu về văn hoá bản địa vô định và vô ích. Như thể cuộc đời cậu đến giờ phút biết được thông tin đó mới thực sự bắt đầu.

Phần ngoại truyện nằm giữa bốn phần của cuốn tiểu thuyết Không nhà là một phần nghỉ giữa giờ tuy có đôi chút dài dòng, nhưng cung cấp những mảnh ghép khác về nguồn gốc của những cái họ người da đỏ, và hành trình của các nhân vật chính để chuẩn bị người đọc về thông tin, tăng khả năng thấu cảm diễn biến tâm lý nhân vật trong những tình huống kịch tính nằm ở phần cuối của cuốn sách.

Sự đan xen của những nền văn hoá

Nhắc lại về yếu tố lịch sử và văn hoá, chính trị được thể hiện trong cuốn tiểu thuyết này: những người sống sót sau cùng tạo nên thế hệ thị dân Indian (urban Indian), những người được sinh ra tại thành thị và bị phân biệt đối xử như những quả táo, đỏ ở bên ngoài và trắng ở bên trong, không bao giờ được coi như một người bản xứ dù mang trong mình một phần rất nhỏ dòng máu khác.

Có hàng trăm vấn đề khác xảy đến trong khi họ chỉ làm duy nhất một chuyện như tổ tiên họ đã làm: hoà nhập và sống sót. Việc tiếp xúc với văn hoá Mỹ hiện đại hằng ngày thay vì văn hoá truyền thống, dẫn đến một câu hỏi: Liệu hành vi của họ là kết quả của sự ảnh hưởng từ đô thị nơi họ sinh sống, hay từ chính dòng máu “lai” đang chảy trong người họ? 

Dù sao đi nữa, sự ảnh hưởng đó dĩ nhiên có mặt tốt và mặt xấu. 

Đối với tuyến nhân vật thứ ba, cuộc sống khó khăn mở cánh cửa cho lòng tham xông ra chiếm lấy tâm trí họ, họ kiếm tiền từ những cách không chính thống và rồi cả cướp đoạt y như chế độ thực dân từng làm với tổ tiên của mình năm xưa. Lúc này, những người mang trong mình dòng máu Indian thậm chí còn hướng nòng súng về nhau, trong chính một lễ Pow wow mà họ đã cố gắng gìn giữ để được sống trong không gian xưa cũ, được ở cùng nhau, được nhìn và nghe thấy nhau, không như một dân tộc đoàn kết mà mọi người đều tưởng tượng. 

Bên cạnh đó, cũng không thể bỏ qua sự giúp đỡ của tiến bộ vượt bậc trong khoa học đến mức người ta có thể tự in những chiếc súng in 3D tại-nhà và sự tự do giúp người ta có thể mua đạn dễ như đi chợ tại các cửa hàng tạp hoá; cùng an ninh phức tạp khiến cho người dân Mỹ nói chung không bao giờ thiếu cảnh giác với những vụ bạo động, xả súng vì nó có thể diễn ra bất cứ khi nào, bất cứ nơi nào, với bất cứ ai.

Tuy vậy, trong cái xấu luôn tồn tại cái tốt, điều này được thể hiện rõ nhất qua nhân vật Tony. Câu chuyện của mười hai con người bắt đầu với Tony và bi kịch mà nhóm mảnh ghép thứ ba gây ra cũng kết thúc bởi Tony. Tony đại diện cho những thị dân Indian thế hệ mới nhất, được nuôi dạy và sinh sống hoàn toàn ở thành phố. Bất ngờ hơn cả, nguyên nhân cho hành động anh hùng của Tony lại bắt nguồn từ một bộ phim Mỹ, khi Optimus Prime nói rằng: “…nếu có cơ hội được chết để cứu những người khác, ta sẽ không ngần ngại. Luôn luôn không ngần ngại.” 

Không chỉ có cốt truyện đặc biệt, Không nhà là một tác phẩm được đánh giá cao bởi khả năng hành văn của tác giả mà chỉ khi đọc tác phẩm này mới có thể hiểu được. Tommy sử dụng ngôi kể một cách linh hoạt cho từng nhân vật từ ngôi thứ nhất, ngôi thứ ba và cả ngôi thứ hai (phỏng theo lời Chúa nói với con chiên) là điều vô cùng hiếm gặp trong văn học, cho phép ông trình bày những đoạn văn dài với từ ngữ đẹp và buồn, giúp khơi ngợi mọi loại cảm xúc, từ đau buồn đến sợ hãi và kích động, giúp người đọc dễ dàng nhập tâm và thấu hiểu tâm lý nhân vật một cách trọn vẹn.

Ngoài ra, tác giả Không nhà không quên cài gắm một số cú plot twist nhẹ và ngang trái làm mạch truyện trở nên thú vị (ví dụ như, sau một năm làm việc cùng Ed, khi Blue vừa bắt đầu nhận ra tình cảm của cô dành cho Ed thì phát hiện ra hai người là chị em cùng cha khác mẹ; hay khi Jacquie quyết định cai rượu và quay về chăm sóc cháu ruột thì một đứa cháu lại rơi vào hoàn cảnh nguy kịch…); biến Không nhà thành một cuốn tiểu thuyết đắt giá hội tụ sự tuyệt vời trong từng yếu tố: cốt truyện, tuyến nhân vật và văn phong.

Bao trùm lên tất cả là màu sắc đau buồn của xã hội hiện đại mà những người Indian họ đang sống. Tựa đề nguyên bản tiếng Anh của cuốn tiểu thuyết này là “There there” dựa theo tên một bài hát của Radiohead – một ban nhạc người Anh, với câu hát được nhắc đến: “Chỉ vì bạn cảm thấy nó không có nghĩa là nó thực sự ở đó”, ám chỉ điều những người Indian không bao giờ có được: ngôi nhà nơi họ thực sự thuộc về. Sự đau thương ám ảnh này xuất hiện ngay từ câu kết phần mở đầu, nhưng hãy kiên nhẫn đọc cuốn tiểu thuyết này đến cuối cùng và hiểu nhiều hơn về lịch sử, chiến tranh, người Indian cũng như những dân tộc nhỏ bé khác trên khắp thế giới.

“Người Indian không trở về vùng đất của mình. Vùng đất đó là khắp mọi nơi và không nơi nào.”

Chia sẻ suy nghĩ của bạn: