sach phai trai dung sai

Review cuốn sách Phải trái đúng sai

Hãy thử tưởng tượng bạn đang lái xe trên một con đường không có bất cứ một luật lệ nào. Bất cứ ai muốn đi bên nào tùy ý, không đèn giao thông tại ngã tư, không cần đèn tín hiệu khi muốn rẽ, không giới hạn tốc độ, không cảnh sát giao thông. Tóm lại là không cần phải tuân theo bất cứ một quy định nào cả, bạn được tự do đi theo ý bạn. Bạn có muốn lưu thông trên con đường như vậy?

Nếu bạn đủ khôn ngoan, tôi tin chắc là không. Khi mà không có bất cứ giới hạn nào cho sự di chuyển của bạn, thì cũng có nghĩa là bạn không thể biết bất cứ ai khác trên con đường này đi như thế nào. Và khi có tai nạn xảy ra, không có bất cứ ai phải chịu trách nhiệm cho những tổn thất của bạn. Vậy phải làm thế nào đây?

Đến đây thì ta có thể hình dung được pháp luật trong xã hội là để làm gì rồi. Một cách hiểu đơn giản thì đấy tập hợp những điều được làm và không được làm. Pháp luật là một công cụ giúp tạo nên một xã hội công bằng.

Ai trong chúng ta muốn sống trong một xã hội công bằng. Nhưng xã hội như thế nào là xã hội công bằng? Bạn có bao giờ thử trả lời hay chưa, câu trả lời của bạn và lý lẽ của bạn là gì? Triết gia chính trị, giáo sư giảng dạy tại đại học Harvard, Michael Sandel cho rằng:

Câu hỏi một xã hội có công bằng không chính là hỏi cách phân phối những điều chúng ta được thưởng – thu nhập và sự giàu có, trách nhiệm và quyền lợi, quyền lực và cơ hội, chức vụ và danh dự. Một xã hội công bằng phân phối những thứ này đúng cách, mỗi người nhận đúng phần mình đáng được hưởng. Nhưng câu hỏi khó khăn là ai xứng đáng được hưởng gì, và vì sao.

Phải trái đúng sai (tên gốc: Justice, What ‘s the right thing to do?) là cuốn sách của ông nhằm làm rõ những tiêu chuẩn của một xã hội công bằng.

Một cuốn sách thuộc triết học, và cả chính trị nữa ư. Bạn có đang tự hỏi “Mình có nên té xa khỏi cuốn sách đó không đây nhỉ?”

Nếu bạn cảm thấy mình không có chút ưu tư gì về Công lý, Công bằng trong xã hội thì có lẽ không cần phải đọc cuốn sách này. Vì đây không phải là cuốn sách để giải trí, để đọc cho vui. Không hề vui vẻ một chút nào khi bị bắt phải suy nghĩ một cách sâu sắc về Đâu là điều đúng đắn nên làm.

Và nó sẽ làm tốn kha khá thời gian và năng lượng thần kinh của bạn. Không phải bởi cách viết hay từ ngữ khó hiểu, ngược lại, cuốn sách đã trình bày chủ đề này theo cách dễ hiểu nhất rồi. Nhưng vấn đề là ở chỗ, chủ đề mà cuốn sách đang hướng tới vốn dĩ không phải là một chủ đề đơn giản.

Bạn thấy đấy, không rõ ràng, dễ hiểu, dễ tiếp nhận như luật giao thông. Xã hội chúng ta còn hàng tá tá những vấn đề mà đúng sai chưa thể rạch ròi. Ở đó, Công lý, Đâu là điều đúng đắn nên làm? chạm tới khu vực chưa thể tìm được tiếng nói chung ở mọi người, và trở thành một câu hỏi hóc búa thực sự.

Một cuốn sách thuộc triết học thật khó để được xem là một cuốn sách ly kỳ, hấp dẫn. Nhưng cách tiếp cận của tác giả khiến cho nội dung của cuốn sách trở nên thiết thực chứ không phải là một bài giảng về triết học vô ích. Hơn thế nữa, cuốn sách này, nó thực sự hấp dẫn đấy ạ.

Cuốn sách gồm 10 chương xoay quanh câu hỏi một xã hội nên như thế nào mới được gọi là công bằng. Khởi đầu mỗi chương, ta sẽ được biết về một vấn đề nan giải chưa tìm được câu trả lời thỏa đáng. Có nên ban hành luật cấm phá thai? Có nên cho phép thuê người thực hiện thay nghĩa vụ quân sự? Có nên cho phép hôn nhân đồng giới? Trợ tử là đúng hay sai?… Và tác giả sẽ đi sâu vào các lý lẽ đằng sau những ý kiến quyết định xem đâu mới là lựa chọn đúng đắn hơn.

Người đọc sẽ được tiếp cận ba góc nhìn về công lý: TỰ DO, PHÚC LỢI và ĐẠO ĐỨC.

Nếu như công lý được tách ra làm ba phần riêng biệt: Đảm bảo Tự do cá nhân, Tối đa hóa lợi ích cho mọi người, Ưu tiên các giá trị đạo đức. Bạn sẽ thích phần nào nhiều hơn? Sẽ như thế nào nếu mọi người đều tự do làm theo ý mình? Sẽ như thế nào nếu chỉ ưu tiên tối đa hóa phúc lợi xã hội? Sẽ như thế nào pháp luật chỉ dựa vào các giá trị đạo đức một cách tuyệt đối?

Tác giả sẽ cho người đọc thấy một viễn cảnh mà trong đó pháp luật chỉ ưu tiên đảm bảo tự do, hoặc chỉ ưu tiên cho lợi ích, hoặc chỉ gồm các niềm tin về đạo đức. Tác giả phân tích rất cặn kẽ cả ưu thế lẫn khuyết điểm của ba cách tiếp cận công lý này. Suốt cuốn sách, tác giả không những chỉ ra những lý lẽ của những triết gia từ cổ đại đến hiện đại mà còn cung cấp những ý kiến của các chính trị gia, nhà báo, những nhà hoạt động xã hội trong những vấn đề được đề cập. Và đến chương cuối cùng, ta sẽ biết lựa chọn của tác giả, và lý lẽ của chính ông.

Đâu là điều đúng đắn nên làm? Một câu hỏi mà nếu như cố gắng tìm kiếm câu trả lời đến tận cùng, ta sẽ gặp ngay những xung đột trong chính hệ giá trị của mình. Bằng cách theo dõi những phân tích sâu sắc của tác giả, chính người đọc (như tôi đây) cũng đang tự làm rõ những quan điểm của bản thân mình về sự công bằng trong xã hội.

Cuốn sách cũng đã chỉ ra sự phức tạp của việc xây dựng một xã hội công bằng sao cho được tất cả mọi người đều công nhận. Những thách thức mà một người hoạt động chính trị chân chính (vâng, tất nhiên là chỉ những người chân chính) phải đối mặt.

Ở một phạm vi nhỏ hơn, trong những cuộc tranh luận nhỏ lẻ. Tôi nhận ra rằng, cuốn sách có thể giúp chúng ta hiểu sâu hơn những ý kiến cá nhân, hiểu được những suy nghĩ về giá trị ẩn sau quan niệm của một người về điều gì là đúng, điều gì là sai.

Cuối cùng thì, Phải trái đúng sai là một cuốn sách khiến tôi nhận ra rằng xã hội này mới phức tạp và rắc rối làm sao.

 

Leave a Reply