Số Đỏ – Một Xã Hội Thượng Lưu Âu Hóa Giả Dối, Đồi Bại

“Biết rồi, khổ lắm, nói mãi!” – nghe câu nói này quen quen từ mấy người chợ búa thì phải. Nó trở thành một phần tất yếu nhỏ bé của xã hội, thành một lối hành xử vô trách nhiệm. Chúng ta dễ dàng liên tưởng đến tác phẩm Số đỏ của Vũ Trọng Phụng qua lăng kính xã hội thối nát trên. Bối cảnh các thành thị những năm 20 đang cải cách “Âu hóa” đã trực tiếp gây ra hệ lụy khó lường về đạo đức. Với giọng văn hài châm biếm, sâu cay, bạn đọc sẽ nhận ra bộ mặt đằng sau một xã hội “văn minh, tiến bộ” là gì.

Số đỏ - Một Xã Hội Thượng Lưu Âu Hóa Giả Dối, Đồi Bại

Số đỏ – Đôi nét về Xuân Tóc Đỏ: “đốc tờ Xuân”, “sinh viên trường thuốc”

‘Cứ ỡm ờ mãi!’

‘Xin một tị! Xin một tị tỉ tì ti thôi!’ 

‘Khỉ lắm nữa!’ 

‘Lẳng lơ thì cũng chẳng mòn…’

‘Thật đấy. Chính chuyên cũng chẳng sơn son để thờ! Nhưng này! Duyên kia ai đợi mà chờ? Tình kia ai tưởng mà tơ tưởng tình? Hàng đã ế bỏ mẹ ra thế này này, mua chẳng mua giúp lại chỉ được cái bộ ếm…’

Xuân Tóc đỏ đứng phăng lên, anh hùng mà nói dỗi: 

‘Đây không cần!’

Chị hàng mía lườm dài một cái, cong cớn:

‘Không cần thì cút vào trong ấy có được không?’

Mở đầu truyện Số đỏ thoạt đầu chỉ là cuộc đùa bình thường giữa Xuân với chị hàng mía. Nhưng đấy không phải đùa vui thực sự. Mà là đùa kiểu chế giễu, cợt nhả. Có ai tưởng tượng sâu sắc đến trần trụi cách đùa giễu tầm thường như thế không?

Chỉ cần thấy mất hứng vui thôi là biết ngay nó đùa không ra gì. Cậu bé Xuân (thường được gọi là Xuân Tóc Đỏ), xuất thân từ hoàn cảnh mồ côi cha mẹ. Cậu làm những công nghề thấp kém: bắt sấu, bán phá sa, hát rạp, nhặt ban quần… Cậu cũng có biệt danh đặc biệt là ma cà bông (vagabond). Và trò quái thai cậu hay làm nhất chính là nhìn trộm con gái trong phòng tắm, phòng thay đồ. Cậu lang thang hết nhà này nhà khác chỉ vì có lần nhìn qua bác gái tắm. Sau đó cậu mò trộm cô đáng vợt thay quần áo rồi bị cảnh sát Pháp bắt. Ôi, đúng như bà Phó Đoan nói, “tuổi trẻ ai cũng có mắc sai lầm.” Sai lầm bao che cho cái thói trêu đùa gợi dục vô duyên của Xuân.

Làm sao mà cậu được mệnh danh là “sinh viên trường thuốc” được? Đầu tiên, cái biệt danh này ngụ ý coi thường nhục nhã những người làm nghề lương tâm cao quý. Sự cao quý được đặt không đúng chỗ – ở chỗ những kẻ đạo đức giả. Trong tất cả những cái giả đều có một cái thật: Xuân làm cho cụ cố tổ bừng dậy. Tác giả khéo léo khẳng định một sự thật ghê gớm đang diễn ra trong gia đình cụ.

Những gì thuộc về đạo đức chính trực thì mọi người trở mặt. Những gì góp phần mua vui cho họ (kể cả vô đạo lý) thì mọi người tung hô như một vị anh hùng. Xuân từng bị mọi người ghét đúng trường hợp này, qua lời ông Phán mọc sừng kể. Sự khó hiểu rối rắm này khiến cho người tốt không hiểu nổi tại sao cụ cố tổ chết trong sự vô cảm đáng kinh ngạc đến thế?

Được cả dân thành thị khen ngợi bằng cụm từ “giáo sư quần vợt”, “sinh viên trường thuốc”… song chẳng có một tiềm năng thật nào xứng đáng với cái danh hiệu. Không có một chi tiết thực sự về bước tìm hiểu học hỏi, chỉ toàn những cái tên che mắt cả phần thiên hạ. Nào ngờ Xuân trở thành tâm điểm được thế hệ bạn đọc chú ý tới, nhằm giải mã nét trào phúng đặc biệt trong tác phẩm. Cái tên danh hiệu đã chứng minh rằng nó chỉ tô đậm cái giả của đám người lố bịch kia. Số của Xuân đã là số đỏ lắm rồi, may mắn gần như chiếm hết từ người còn lại. Số đỏ – là yếu tố thu hút sự tò mò về Xuân sống ra sao mà vẫn may không tưởng.

Miêu tả nhân vật Xuân theo đa diện không hề dễ dàng chút nào. Cậu được xem là điểm trung tâm truyện – từ đó tạo nên sự tranh cãi về xuất bản tác phẩm Số đỏ. Nếu là một người với tư cách ưa chuộng Âu hóa, thì người ấy tâm tắc khen ngợi Xuân tài ba. Nhưng nếu với tư cách một nhà nghiên cứu nghệ thuật thì khác hoàn toàn. Sự lố bịch không thể bao che cho sự hài hước lạc quan được. Động lực Vũ Trọng Phụng viết truyện là vì trải nghiệm của ông liên quan sâu sắc tới những người nghèo dưới đáy hạ lưu. Từ góc nhìn chân thực trực diện, ông quyết tâm viết một tiểu thuyết “ở đời”. Vì kiểu người “tùy thời” như nhân vật trong truyện, với ông, đấy là lừa dối với nghệ thuật và đi ngược lại với giá trị đạo đức vốn có.

Số đỏ bị cấm xuất bản cho đến năm 1975. Tên tuổi và sự nghiệp của Vũ Trọng Phụng được Giáo sư Hoàng Thiếu Sơn làm sống lại. Và tác phẩm được in một đoạn trích trong Ngữ văn 11, tập 1.

Xã hội “Âu hóa” bộ tịch làm lố

Không chỉ văn hóa ứng xử bị hạ thấp trầm trọng, mà văn hóa y phục cũng bị xem thường. Phong trào “giải phóng nữ quyền” hóa ra chỉ là màn trò xiếc vô văn hóa bởi chính người đời dựng nên. Cụ thể là những bộ y phục “đẹp” nhưng phản cảm trong tiệm may Âu hóa (tiệm phụ nữ).

Xuân bị lôi đến trước một chiếc ma nơ canh. Nhà mỹ thuật nói:

– Hở cánh tay và hở cổ là Dậy thì! Anh đọc thật to lên!

Xuân nhắc lại như một con vẹt học một bài học thuộc lòng:

– Hở cánh tay và hở cổ là Dậy thì! Hở cánh tay và hở cổ là Dậy thì!

Nhà mỹ thuật gật gù hài lòng và lôi Xuân ra một cái ma nơ canh khác:

– Hở đến nách và hở nửa vú là Ngây thơ! Đọc cho quen mồm đi!

– Hở đến nách và hở nửa vú là Ngây thơ! Hở đến nách và hở nửa vú là Ngây thơ!

Đến cả cách mô tả trang phục còn quá thô bạo, vi phạm thuần phong mỹ tục. Nó ngầm gây nên văn hóa ăn mặc của người Việt thời nay, khi các bạn trẻ cố tình khoe những chỗ da thịt quá “bỏng mắt”. Việt Nam bị thực dân Pháp cai trị trăm năm nên tiếp nhận văn hóa Tây thì không có gì sai. Nhưng để tiếp thu chọn lọc cả bên Tây lẫn Đông thì đầu tiên phải nắm rõ quy luật của nền văn hóa trong quốc gia đó. Không phải cứ việc nhìn thấy bề nổi của nghệ thuật là bắt chước ngay. Vũ Trọng Phụng một lần nữa gián tiếp phê phán thói “trưởng giả học làm sang” của tầng lớp người Việt.

Các giá trị văn hóa của nước ta càng bị giới thượng lưu làm mục ruỗng. Trong toàn cảnh xã hội “chim nhau”, chuyện ngoại tình là một hiện tượng được coi là hết sức bình thường. Đa phần độc giả sẽ không thể không thừa nhận rằng cuốn sách này nói đúng về các thói hư tật xấu nan y của con người. Bởi lúc nào đều có cả lý do “hợp tình hợp nghĩa” cho những hành động đáng lên án. Thí dụ như ngoại tình để khẳng định đẳng cấp, theo lời kể của chị Hoàng Hôn.

“Có chồng thôi mà không có nhân tình? Thế là hèn, là xấu, là không có đức hạnh gì cả, không có thông minh nhan sắc gì cả, nên chẳng ma nào nó thèm chim!… Có ăn có chọi mới gọi là trâu chứ!”

Vậy thì cả xã hội này ngày một loạn lên mất!

Ngoại tình là tội ác nguy hại tới tình cảm trong sáng của con người. Đáng lẽ ra nó phải được lên án triệt để. Nhưng không, nó là mầm mống gây nên sự chú ý tâng bốc danh vọng của những kẻ trong mối tình tay ba ngang trái. Thậm chí khi vợ Hoàng Hôn mang cho cái sừng to lớn, ông Phán vẫn cứ đưa cho Xuân tiền bạc sau khi bị chỉ trỏ.

– Bẩm một việc rất dễ ạ. Bẩm hễ ngài cứ trông thấy tôi ở đâu (mà tôi còn gặp ngài) thì ngài cũng chỉ cần trỏ vào mặt tôi mà nói rằng: “Thưa ngài, ngài là một người mọc sừng.” Có thế thôi.

– Chết nỗi, tôi chả dám. Cần gì phải tự bị mọc sừng một cách rầm rĩ thế?

– Tôi lạy ngài, ngài cứ thế cho. Tôi xin thuê ngài một chục bạc! Đây, tôi xin đưa trước năm đồng.

Nói xong, người ấy tức khắc để vào tay Xuân một tờ giấy bạc con công.

Liệu rằng giới thượng lưu làm ầm ầm đủ loạn hay chưa? Một khi bạn mở trang đọc những chương diễn biến giữa truyện, bạn sẽ há hốc mồm lên khi thế giới trong sách… tồi tàn hơn cả chiến tranh. Bạn sẽ không tránh khỏi cảm giác khó hiểu khi thấy người hầu bị bà Phó Đoan véo tai vì tố cáo tội cưỡng hiếp. Hành vi sai trái tưởng chừng đáng cười nhưng luôn ẩn giấu một động cơ thâm mưu dối gian. Và động cơ này dẫn tới những mảng tối trong một đại gia đình. Cụ thể như cụ cố Hồng lục túi quần của bố ngay khi bố chết. Hoặc là đám tang rực rực điệu khóc được “cường điệu” một cách thái quá. Tổng quan chung, Số đỏ là một trải nghiệm đắng cay dành cho người mơ mộng, nay lại phải thức tỉnh để nhận ra xã hội luôn sắp đặt những trò lừa bịp.

Số đỏ - Một Xã Hội Thượng Lưu Âu Hóa Giả Dối, Đồi Bại

Lời kết

Số đỏ là một trong những tập sách văn học hiện thực được các thế hệ già trẻ yêu thích nhất. Tôi phải thú nhận rằng nó quá thâm sâu đến nỗi tôi không nói hết nên lời. Tôi muốn nói lại lần cuối, đây là một cuốn sách quá thực tế đến tàn nhẫn, ghi lại bản chất con người thời Pháp thuộc. Nó có sức hút ảnh hưởng rất sâu rộng tới các chuyên gia nghệ thuật, từ đó chủ đề sách trở nên được bàn tán nóng hổi. Vũ Trọng Phụng nhắn thông điệp với chúng ta rằng đừng chỉ nhìn đời toàn màu hồng. Hãy nhìn xa hơn, nhìn đa chiều đa sắc hơn. Và hãy kiên định lưu giữ những nét đẹp trân quý trong văn hóa nhân loại.

Chia sẻ suy nghĩ của bạn: