Thiện, Ác Và Smartphone – Hãy Ứng Xử Văn Minh Trên Facebook

Tôi nhớ lại một câu châm ngôn làm tôi suy ngẫm cả đời: “Cả cuộc đời anh ta cố gắng là một cá nhân tốt. Nhiều lần lắm, nhưng anh ta thất bại. Bởi cuối cùng thì anh ta vẫn chỉ là con người” – Charles M. Schulz. Một con người thực sự không nhất thiết phải dựa trên tiêu chí thành công để đánh giá. Thất bại và thành công tưởng chừng là hai điểm nút trái ngược, nhưng chúng song hành với nhau. Ta có thể hiểu đơn giản rằng chúng cũng như hai mặt của một đồng xu, hai nửa của một con người: hoàn hảo và không hoàn hảo. Không hoàn hảo trở thành một phần tất yếu trong cuộc sống. Từ đó, dù bạn có quan sát đời tư của người khác ra sao, họ gặp bất cứ khó khăn gì, hãy nhớ, đời tư là tài sản quan trọng cần được bảo vệ. Hãy bỏ điện thoại trên tay và ngẫm đọc cuốn Thiện, Ác Và Smartphone của Đặng Hoàng Giang ngay nào.

Thiện, Ác Và Smartphone – Khái quát vấn đề cách sử dụng mạng xã hội

Mở đầu truyện Thiện, Ác Và Smartphone, Tiến sỹ Nguyễn Phương Mai đã nêu rõ ràng một trường hợp thực tế cụ thể diễn ra nóng hổi trên mạng xã hội. Chắc các bạn còn nhớ vụ cháy Karaoke hồi tháng 9/2016 ở Hà Nội chứ? Karaoke vốn không được nhìn nhận là một nơi chốn giải trí đơn thuần. Không gian bố trí chật hẹp tiềm ẩn nguy cơ cháy nổ, mà thiết bị chữa cháy chưa được trang bị đầy đủ, cho nên có người phải thoát hiểm khẩn cấp với những dụng cụ đặc biệt. Điển hình là bức ảnh chụp cô nhân viên dùng áo lót thấm nước để che chắn khỏi đám khói. Đáng ra cô được dân mạng khen ngợi, nể phục vì cách xử trí với tình huống có thể xảy ra nguy kịch.

Nhưng thực ra, họ đã buông ra những lời lăng mạ gây bức xúc cho chúng ta. “Úi giời, toàn là bọn đ**m ý mà” – một câu bình luận đầy phẫn nộ làm chúng ta càng lên án thói nông nổi cố tình của đa phần người tham gia mạng. Cô gái cũng lên tiếng sau hai ngày xảy ra tai nạn: “Có lẽ nào tôi chết trong đám cháy ấy còn tốt hơn là may mắn sống đến bây giờ để nhận những lời miệt thị từ các bạn?”

Chỉ với lời dẫn trung thực mang tới cái nhìn sự thật đằng sau những “anh hùng bàn phím”, chúng ta đã hiểu được cơ bản về bản chất mỗi comment như thế nào. Chúng ta đang sống trong một thế giới đầy rẫy định kiến từ thời xã hội loài người phát triển. Qua mỗi triều đại này đến triều đại sau, có những tư tưởng chiến tranh được để lại. Tư tưởng xuất phát từ “con người là sinh vật bầy đàn, không có bầy đàn thì cá nhân không thể tồn tại. Vì vậy, bầy đàn trở thành đối tượng quan trọng để yêu thương, hy sinh và bảo vệ.”

Tụ tập thành đám đông – trở thành cơ sở để lập nên xã hội, từ xã hội văn minh cho đến xã hội thế giới ảo. Để bầy đàn tiếp tục duy trì, cần có một thủ lĩnh. Và những thủ lĩnh đó chắc chắn sẽ dẫn dắt đồng loại của riêng họ. Trong một môi trường sinh học đa dạng, các loài sinh vật có khả năng cạnh tranh cao. Con người cũng vậy. Với trí thông minh bậc cấp cao, họ hóa thành những kẻ dã tâm giết người khác bầy đàn. Cộng với tâm lý vốn sợ những thứ không hiểu, cho nên ở giới khoa học có thuật ngữ “demonization – nghĩa là biến kẻ khác thành quỷ dữ”.

Thiện, Ác Và Smartphone - Khái quát vấn đề cách sử dụng mạng xã hội

“Demonization” liên hệ chặt chẽ với câu nói “con người tự tạo ra quỷ dữ của riêng mình”. Quỷ dữ ẩn nấp rất nhiều và lâu dài trong cái bóng mạng xã hội giao lưu đầy hào nhoáng. Nguồn gốc bắt từ bản ngã – cái bóng đeo bám con người ngăn cản sự hòa hợp nhân cách. Bản ngã không chấp nhận để cho hòa hợp tiến triển. Nên là con người bề ngoài theo đuổi cái đẹp thẩm mỹ (tài năng, nhan sắc, địa vị) mà không nhìn kỹ hơn tâm địa ra sao.

Facebook, Instagram, Twitter… đều xuất hiện những tình trạng trên. Quỷ dữ làm cho mục đích chính sử dụng mạng xã hội bị chìm vào quên lãng – để kết nối gần hơn. Thay vào đó, cách con người sử dụng không đem lại hiệu quả đáng kể trong xây dựng mối quan hệ, đồng thời làm rạn nứt chỉ trong tích tắc.

Liệu rằng bạn có cứu vãn mối quan hệ hiện tại khi bạn và người yêu bị chi phối quá nhiều bởi chiếc điện thoại?

Khi ngẫm từng trang sách Thiện, Ác Và Smartphone, tôi khẳng định rằng 10 năm sau, xã hội thời công nghệ số sẽ mất đi gần như hoàn toàn tình người.

Chúng ta đang dùng Facebook để kết nối, nói vậy thôi, chứ thực tế lại khác. Chúng ta coi nó là thú tiêu khiển đặc sản không thể thiếu. Lướt dạo, bình luận, thả cảm xúc, chia sẻ những cái nhảm nhí… Dường như Mark Zuckerberg quá chậm trễ trong việc ra tay xử lý các lỗ hổng. Hoặc là do con người chưa thấm sâu tác hại khi suy nghĩ không kỹ càng trước khi nói?

Đâu đâu chỉ trong một phút, hàng trăm ngàn tin giật gân (cả tin giả lẫn tin thời sự) được đăng lên Face thu hút đông đảo dư luận. Họ có thể chửi rủa những thần tượng vì cái bụng ngấn, công khai hẹn hò… Hoặc tệ hơn, đối tượng chỉ làm gì đó rất bình thường như chăm thú cưng, chụp ảnh, lên tiếng bảo vệ kẻ yếu… mà đã bị ném đá kinh khủng hơn thế? Nhưng trong số đám người chửi thì mấy ai hiểu được câu chuyện đằng sau xảy ra với đối tượng đó? Cộng đồng mạng cũng như dạng xã hội công nghệ, đầy rẫy những con dao sát thương tấn công đời tư của mỗi người. Cái “nhân danh công lý” trở nên bị biến chất khi phần lớn ứng xử như ác quỷ để dạy dỗ ác quỷ.

“Những điều xấu xa và tốt đẹp sẽ luôn song hành với nhau, nhưng cuốn sách này sẽ khiến bạn tự hỏi, liệu có gì không ổn ở việc trừng phạt sự xấu xa này bằng một sự xấu xa khác? Nó giống như án tử hình vậy, giết người để dạy rằng giết người là sai. Liệu chúng ta có thể đối mặt với cái ác bằng trái tim nhân từ và lý trí sáng suốt?”

Lời mở đầu xuyên suốt nội dung nói lên bản chất của mạng xã hội đi ngược lại với suy nghĩ của con người khi sử dụng nó. Nó chính là bóng tối. Con người thường nhầm là bóng tối xua đuổi bóng tối.

“Ác quỷ không dọn đường cho một cái thiện lớn hơn. Nó dọn đường cho một bãi chiến trường.”

Lời mở đầu trở thành tiêu điểm chính đi sâu khai thác những chứng cứ cụ thể về tác động của mạng xã hội ảnh hưởng lớn đến nhân loại.

Thiện, Ác Và Smartphone – Mạng xã hội là cái gai moi móc con quỷ trong người

“Độc ác với người khác không phải là cái gì mới. Nhưng trên mạng, với công nghệ hỗ trợ, sự lăng nhục được phóng đại lên, không bị kiềm chế, và ở đó mãi mãi.” – Monica Lewinsky

Rheingold Howard từng tiên đoán rằng “chất lượng tương tác xã hội đưa lên một tầm mới”. Vào hai thập kỷ trước, trí tò mò dần đưa vào công cuộc tiên phong công nghệ. Mặt lợi được phát hiện là “tôi có thể tham gia vào hàng trăm câu chuyện, nơi người ta không quan tâm mặt mũi tôi thế nào, giọng nói tôi ra sao, mà chỉ quan tâm tới những ý nghĩ của tôi.” 

Sự lạc quan trong nhận định này không thực sự chính đáng, đơn giản là chúng ta mới thấy phần bề nổi, nào ai biết dưới vực sâu thế nào. Thực ra chỉ cần biết là sử dụng mạng xã hội phần nào kéo ta xuống vực sâu dưới đáy thẳm tận cùng cảm xúc rồi. Bị mê hoặc trước cái đẹp ảo lung linh của hình ảnh selfie, đồng thời tin nhẹ dạ vào những tin chém giết bạo động mà không tỉnh táo biết rõ sự thật trong sự việc là gì.

Thế nên nhìn kỹ đi! Con người hay thích bàn tán về những chủ đề xung quanh đối tượng. Thí dụ bạn bị nhắc tới là một thủ phạm trong vụ án nào đó (dù bằng chứng chưa rõ ràng), thì bạn sẽ phải cúi mặt khi ra ngoài đường đấy.

Bất kể ai bàn tán trêu ghẹo rằng bạn là đồ gớm ghiếc, người ta sẽ xa lánh bạn ngay. Lý do con người tự bao biện cho cái hành động vô lý trên là: “Nền tảng của căm ghét là niềm tin rằng bản chất của đối tượng bị ghét là cái ác. Nếu như khinh bỉ tới từ ý nghĩ rằng người kia không có giá trị, thì căm ghét tới từ ý nghĩ rằng người kia là quỷ, một cái xấu không thể tha thứ được.”

Con người đang nối tiếp sai lầm tới sai lầm chỉ vì quá tin vào nền tảng căm ghét kia. Nếu điều đó cứ diễn ra suốt hằng năm trời, hằng thế kỷ, thì những tình cảm trong sáng mạnh mẽ đến đâu cũng bị vùi dập. Tình yêu vĩnh cửu (vốn là khái niệm có thật) đều không còn được tin vào mãnh liệt nữa. Và rồi tình yêu cũng được tiêu chuẩn hóa quá đà, ai không đạt chuẩn coi như bị đào thải. Phải chăng cái đẹp của đạo đức bị khuôn mẫu hóa, ranh giới yêu-ghét ngày càng dài?

Thiện, Ác Và Smartphone chứa đựng những câu chuyện có thật cùng đúc kết suy đoán về hành vi xảy ra trong động cơ sự việc. Chính vì thế, nên cuốn sách nhận được búa rìu dư luận khi Đặng Hoàng Giang mổ xẻ từng khía cạnh về người công kích ném đá lẫn người bị ném đá. Động cơ bình luận không phải là để đẩy lùi cái xấu triệt để, mà là tiếp tay cho cái xấu rình mò tới những nạn nhân khác.

Những người vi phạm chuẩn mực xã hội đã đành, bây giờ cộng đồng mạng lại hướng tới những nạn nhân xấu số khác (bị bạo hành, gặp sự cố cá nhân, chết…). Càng nỗ lực lên tiếng chống thế lực lưỡi dao truyền thông, càng bị đám đông kéo xuống chèn ép đến nghẹt thở. Có thể nói rằng rất nhiều Batman đã phá đảo trật tự xã hội, từ một người hùng nay lại trở thành kẻ xấu nhân danh công lý.

Cuộc chiến giữa thực-ảo là cái tên gọi khác của cái thiện và cái ác. Không cần hóa trang thành bất kỳ anh hùng hay ác nhân nào, cứ nhìn xung quanh mỗi ngày là nổ ra trăm cuộc tranh luận ngoài rìa. Đúng như trong phim Kỵ sỹ bóng đêm, nhiều người vẫn tung hô Batman trong khi họ lo sợ, ghét bỏ Joker. Thế nên cuộc chiến cứ mãi kéo dài mà không thể dừng lại khi thế giới sắp diệt vong.

Mấu chốt động cơ xảy ra cơn bão dư luận là “con người chỉ tốt khi họ được cho phép” (Joker nói vậy). Ai đồng tình với quan điểm “chính xác” của mình thì được tung hô làm đồng chí, ai khác biệt thì bị đào thải và gán ghép bao che cho phía đối tượng bị nhận gạch đá trên mạng. Thế giới mạng quy chung lại không phải là một thế giới thật tốt đẹp gì. Mọi hy vọng được thấu hiểu, chia sẻ bị dập tắt ngay từ click vào trang web. Bình luận, nút cảm xúc khỏa lấp khoảng trống cảm xúc rồi nên chẳng còn gì lấp thêm.

Rất nhiều vụ án thương tâm xảy ra chỉ bởi một giây thiếu suy nghĩ của dòng người comment. Chúng ta dễ dàng nhận mình là nạn nhân trong ý thức, nhưng thật khó để chịu trách nhiệm rằng mình là thủ phạm trong vô thức. Sắp tới sẽ có rất nhiều vụ tồi tệ hơn nữa, dù cảnh báo thì đã muộn rồi.

Nỗi đau dày vò tâm trí đằng sau dư luận (ngoài sách)

Dịch bệnh COVID-19 đỉnh điểm thì xã hội mới giải quyết kỹ hơn tận gốc tràn lan các tin giả. Cuốn sách này gián tiếp phê phán phản ứng chậm trễ của chính quyền với các nhà chức trách vì để tâm lý hoang mang, lo sợ bao trùm người dân. Tin tức chính thức luôn chiếu trên đài truyền hình, hoặc trang web uy tín của Bộ Y tế. Người dân cũng phải biết tự kiểm chứng thông tin xem xác đáng hay không, nếu có thì hãy ứng xử thật văn minh. Thói quen xấu mà người Việt hay mắc phải là nhẹ dạ cả tin. Từ cách dùng mạng dẫn tới hình thành thói quen gây hại này, phải loại bỏ nó ngay. Hãy tự đặt mình vào vị trí người bị ném đá xem, nếu một ngày, bạn bị phán xét vô cớ, bạn có chịu nổi được không? Nếu bạn không muốn vậy, thì bạn đừng vì nhìn một sự việc khác thường rồi “vơ đũa cả nắm”.

Trước khi dịch bệnh đến, an ninh mạng chưa được quan tâm kỹ lưỡng, còn hời hợt. Kỹ năng phân biệt thật-giả còn quá non nớt, hạn chế, để lại hậu quả lớn về vật chất lẫn tinh thần.

Ở Việt Nam, lừa đảo chiếm đoạt tài sản, bắt nạt, tấn công tình dục… ngày một gia tăng. Scandal của các thần tượng cũng nổi rầm rộ khi có người mỉa mai, xỉa xói họ trong đời tư. Các thần tượng ở Việt Nam, cộng với cả Hàn Quốc (Goo Hara, Jonghyun, Sulli…) đều phải chịu gạch búa quá nhiều. Kết cục tự tử đau thương đã xảy ra ngay trong nửa cuối năm 2017-2019, khi netizen Hàn vẫn cứ chê họ là “đồ giả tạo”, “vô văn hóa”, “lẳng lơ”… Báo chí từng đưa tin Goo Hara cầu xin bạn trai cũ đừng tung clip sex. Mạng xã hội không có vai trò đạo đức đặc biệt giúp đỡ những nạn nhân, với lại, nó chỉ là một công cụ. Một công cụ giải trí không hơn không kém nhưng đầy rẫy ác cảm.

Để động viên Goo Hara, hay các cô gái khác tự tin chống lại định kiến bình đẳng giới gần như bất khả thi. Vì ngay từ đầu, netizen luôn chỉ trích nạn nhân nhiều hơn cảm thông. Đấy là chìa khóa dành cho mạng xã hội vận hành. Càng sống trong một xã hội thiếu khoan dung, cái chết tâm hồn càng đến gần. Cư dân mạng không phải là những người hiểu nỗi đau thực sự từng trải. Họ chỉ mong nạn nhân nhắm mắt xuôi tay rồi mới cảm thương. Thế đấy, thế giới ảo khắc nghiệt lắm, có màu hồng đâu. Đời thực hay bất kỳ thế giới nào chẳng bao giờ hoàn toàn chìm trong nhung lụa.

Thiện, Ác Và Smartphone cảnh báo chúng ta rằng mối đe dọa nguy hại từ mạng xã hội càng ngày càng khó đoán. Chỉ một chút ngây thơ thôi, là cuộc đời đi tan. Mỗi người phải lập tức mang hành trang để ứng phó với dịch bệnh “đám đông ảo” để tránh tối đa hậu quả đáng tiếc. Một sự việc xấu có thể kéo theo những cái xấu khác, cho nên, hãy cảnh giác trước tâm lý bình luận của dân mạng về diễn biến về sau.

MUA SÁCH TRÊN TIKI

Lời kết

Đừng để lúc lời mình tuôn ra gây tổn thương cho người khác, rồi mới hối hận thì không ý nghĩa gì.

Đừng nói suông, hãy suy nghĩ và hành động theo lý trí thép và trái tim ấm áp, hãy khoan dung.

Đừng bao giờ tha thứ cho những tội ác kinh hoàng phá vỡ trái tim của người lương thiện.

Đôi nét về tác giả cuốn sách Thiện, Ác Và Smartphone

Tiến sĩ Đặng Hoàng Giang là chuyên gia phát triển, nhà hoạt động xã hội và tác giả chính luận.

Đặng Hoàng Giang tốt nghiệp kỹ sư Tin học tại Đại học Công nghệ Ilmenau, Đức; bảo vệ tiến sĩ Kinh tế phát triển tại Đại học Công nghệ Vienna, Áo. Anh được biết đến là tác giả cuốn sách Bức xúc không làm ta vô can, và với Thiện, Ác Và Smartphone, anh làm cho cả thế giới quyết hành động đúng đắn hơn để xóa bỏ mối hận thù cả ngoài thế giới thực lẫn mạng xã hội.

Chia sẻ suy nghĩ của bạn: