Trên Sa Mạc Và Trong Rừng Thẳm – Lát Cắt Của Lịch Sử

Trên Sa Mạc Và Trong Rừng Thẳm Book Cover Trên Sa Mạc Và Trong Rừng Thẳm
Henryk Sienkiewics

Trên Sa Mạc Và Trong Rừng Thẳm đã kể một câu chuyện phiêu lưu hồi hộp gay cấn, mang tới một bài học lịch sử địa lý thú vị, và cổ vũ những phẩm chất tốt đẹp trong mỗi con người. Như là sự dũng cảm, đức tinh và tình yêu thương.

Đọc xong Trên Sa Mạc Và Trong Rừng Thẳm, tớ mới nhận ra rằng thời điểm đọc một cuốn sách có ảnh hưởng lớn đến thế nào tới việc cảm nhận cuốn sách đó. Nếu như tớ đọc tác phẩm này khi còn nhỏ, hoặc vào bất cứ lúc nào mà vấn đề sắc tộc không căng thẳng như hiện nay, có thể tớ đã bỏ qua nhiều thứ.

Trước hết thì, Trên Sa Mạc Và Trong Rừng Thẳm là tiểu thuyết thiếu nhi duy nhất của nhà văn người Ba Lan Henryk Sienkiewicz (ông tác giả của nhiều tác phẩm nổi tiếng, trong đó có tiểu thuyết lịch sử “Quo Vadis” đạt giải Nobel văn học năm 1905).

Trên Sa Mạc Và Trong Rừng Thẳm kể lại chuyến hành trình dài và nguy hiểm của hai đứa trẻ là Stas và Nell, khi cả hai bị quân phiến loạn bắt cóc từ kênh đào Suez, qua sa mạc Sahara tới tận Sudan. Từ Sudan, Stas và Nell đã phải tìm cách trốn thoát khỏi những kẻ bắt cóc, sinh tồn trong môi trường châu Phi khắc nghiệt và vượt qua cả ngàn cây số để trở về bên hai người cha của mình. Về cơ bản thì một cuộc phiêu lưu đầy gam go và thử thách cũng không phải là điều quá mới mẻ trong dòng văn học cho thiếu nhi, nhưng để miêu tả được chuyến phiêu lưu ấy một cách đầy đủ, chân thực và hấp dẫn như cách mà Henryk Sienkiewicz đã làm thì không phải chuyện dễ dàng. Sau hơn một trăm năm, cuốn sách vẫn đủ sức khiến độc giả phải trầm trồ thán phục.

Trên Sa Mạc Và Trong Rừng Thẳm sở hữu một bối cảnh hoành tráng. Dường như thông qua những bước chân trong cuộc hành trình của Stas và Nell, người ta như có thể thấy được cả một vùng Châu Phi vô cùng rộng lớn vào tới điểm đó, từ những kênh đào tập nập thương lái, những vùng đất đang đặt dưới quyền bảo hộ của Anh Quốc, những vùng sa mạc khô cằn nóng cháy, những vùng đất đang được cai trị bởi quân nổi dậy, những ngôi lạc của các bộ tộc da đen bản địa, và cả những khu rừng già ẩm thấp nữa.

Mọi đặc điểm về những vùng địa lý đều được miêu tả rất đầy đủ, giống như chúng đang hiện rõ trước mắt người đọc vậy. Những sự kiện lịch sử cũng được đưa vào trong tác phẩm (đặc biệt là cuộc nổi dậy ở Sudan do Madhi cầm đầu) để khiến cho câu chuyện phiêu lưu của Stas và Nell thêm phần thuyết phục. Ở vào thời điểm mà cuốn sách này ra đời, Châu Phi hẳn vẫn còn là một vùng đất chứa nhiều điều huyền bí, những bối cảnh được miêu tả vô cùng chi tiết và sống động trong cuốn sách chắc chắn sẽ vô cùng mới mẻ với độc giả đương thời. Thậm chí là vào thời đại ngày nay, những khung cảnh ấy vẫn đủ sức khiến người đọc thích thú, khi họ đọc chúng để thấy được một thời kì với đầy những biến động của lịch sử.

Dẫu là một cuốn sách hơi dài so với tiêu chuẩn của một cuốn sách cho thiếu nhi thông thường, nhưng không vì thế mà Trên Sa Mạc Và Trong Rừng Thẳm trở nên lê thê và nhàm chán. Ngược lại, một khi đã cầm cuốn sách lên thì người ta sẽ khó lòng bỏ xuống được. Tình tiết trong tác phẩm được triển khai với tốc độ dồn dập nhưng gọn gàng, có những trường đoạn cao trào cực kì căng thẳng, nhưng cũng có những khoảng nghỉ vừa phải để độc giả không bị mệt mỏi. Sự xung đột xảy đến phù hợp với cách xây dựng nhân vật, và mạch truyện tuyến tính cũng khiến những độc giả nhỏ tuổi không bị rối với quá nhiều thông tin.

Ở đây, có một điểm khiến tớ hơi quan ngại một chút rằng tuy tác giả hướng đến đối tượng thiếu nhi, nhưng một vài chi tiết trong câu chuyện không thật sự phù hợp với những em nhỏ tuổi cho lắm. Nếu không có sự chuẩn bị trước hay còn quá nhỏ, những cảnh tượng ở Khartoum hay cách mà Stas dùng để thoát khỏi đám bắt cóc có thể sẽ khiến nhiều người thấy hơi không thoải mái.

Nhưng ở mặt khác thì nhờ vậy mà cuộc hành trình của của Stas và Nell mới trở nên hấp dẫn hơn rất nhiều. Dù sao thì ta cũng đâu thể mong chờ rằng chuyến đào tẩu tìm đường trở về của hai đứa trẻ sẽ toàn là những điều thuận lợi và êm ái? Phải có những điều khốc liệt, phải có những giây phút đau đớn tuyệt vọng, hay những phút cận kề cái chết thì chuyến phiêu lưu này mới có những điều đáng để nhớ chứ? Và cũng vì những yếu tố này mà cuốn sách có thể hấp dẫn được cả những người đọc lớn tuổi, thậm chí khiến họ sẵn sàng đọc lại nó thêm nhiều lần nữa.

Với một bối cảnh rộng lớn cùng một cốt truyện ly kỳ như vậy. Tác giả cần có những nhân vật chính đủ thú vị, và hai nhân vật chính Stas và Nell đã hoàn thành tốt vai trò ấy. Không có quá nhiều điều để nói về Nell, vì em còn quá nhỏ và tác giả cũng ít khi đặt điểm nhìn về phía của em. Nhưng nói thế không có nghĩa là Nell mờ nhạt, em vẫn được khắc họa thật rõ ràng là một cô bé xinh đẹp, ngây thơ và lương thiện. Em có một tình yêu thương rất lớn dành cho Stas, luôn tin tưởng vào người anh của mình và là nguyên do lớn nhất cho hầu như mọi hành động của Stas. Dẫu là một cô bé yếu đuối về thể chất, tâm hồn em vẫn rất mạnh mẽ, đôi khi còn trở thành điểm tựa tinh thần cho Stas trong những giờ phút nguy khốn nhất.

Còn về phần Stas, nhân vật trung tâm của câu chuyện, cách xây dựng nên nhân vật này rất dễ khiến độc giả có thiện cảm. Ngay từ chương đầu tiên, em đã được khắc họa với rất nhiều phẩm chất tốt đẹp. Em thông minh, tháo vát, dũng cảm và đầy tình yêu thương. Tuy nhiên, một nhân vật quá hoàn hảo sẽ chỉ khiến cho câu chuyện trở nên nhàm chán. Stas cũng có những điểm yếu mà bất kì cậu con trai mười bốn tuổi nào cũng dễ dàng mắc phải. Em cũng có sự tự cao, huênh hoang, có những lúc bất cẩn và có cả những phút cứng đầu. Nhưng cũng như bao nhiêu nhân vật chính khác, em sẽ buộc phải học cách thay đổi bản thân trong suốt cuộc hành trình với Nell, để bảo vệ cô bé mà em yêu thương hơn hết thảy, và để sống sót trở về với gia đình.

Sự phát triển trong tính cách của em được khắc họa hợp lý, không quá chậm khiến người đọc sốt ruột, những cũng không quá lố để biến em thành siêu nhân. Người ta đôi khi có thể cảm thấy Stas quá ưu tú và tài giỏi so với tuổi của mình, nhưng xét trong bối cảnh của câu chuyện, điều đó lại khá hợp lý. Thông qua Stas, Henryk Sienkiewicz dường như đã gửi gắm vào em nhiều điều tốt đẹp, mà tiêu biểu nhất có lẽ là đức tin mạnh mẽ và lòng yêu đất nước Ba Lan sâu sắc.

Nhưng, nhắc đến Stas, tớ lại không thể không nhắc đến hai vấn đề làm tớ bận tâm khá nhiều sau khi đọc xong tác phẩm, ấy là vấn đề tôn giáo và vấn đề “White savior”. Về tôn giáo, không khó để nhận ra sự sùng kính với Thiên Chúa Giáo của tác giả, vì nó được thể hiện quá rõ qua Stas. Nhưng bên cạnh Thiên Chúa giáo được khắc họa rất đẹp, tác giả lại không làm điều tương tự với một tôn giáo khác là Hồi Giáo. Hầu như mọi nhân vật theo đạo Hồi trong tác phẩm đều không phải tuyến chính diện, và ngay chính tác giả, dù không rõ là cố ý hay vô tình, cũng đã dành những lời nhận xét khá tiêu cực khi nhắc đến tôn giáo này.

Dẫu biết câu chuyện diễn ra vào thời kì của các cuộc nổi loạn Hồi Giáo, nhưng việc thiên vị rõ rết như vậy dễ khiến những độc giả nhỏ tuổi dễ có những định kiến xấu với Hồi giáo. Vấn đề này dẫn đến suy nghĩ của tớ về “White savior”, hay “vị cứu tinh da trắng” – vai trò của Stas trong nửa sau của tác phẩm. Khi đọc đến đoạn ấy, độc giả không khó để nhận ra sự chênh lệch giữa Stas (và những người Châu Âu trong tác phẩm nói chung) với những người da đen, và rằng sự xuất hiện của Stas đã giúp cuộc sống của những người da đen ở vùng đó thay đổi ra sao. Nói trắng ra là Stas gần như đã khai sáng văn minh cho một bộ tộc da đen ở đó.

Bên cạnh một Stas đang rất mạnh mẽ và giỏi giang, hình ảnh của người da đen được khắc họa rất yếu thế, đơn giản, lạc hậu và kém hiểu biết. Điều này có thể khiến một vài người không thoải mái. Hiện nay, motip “White savior” đã dần không còn được sử dụng nữa do sự nhạy cảm về sắc tộc mà nó có thể mang lại, nên khi đọc tác phẩm, mình mới chợt nhận ra đã từng có thời kì điều này lại phổ biến đến thế.

Tuy nhiên, mình viết như vậy không phải để chê bai tác phẩm. Vì xét cho cùng thì đây cũng không hoàn toàn là lỗi của tác giả. VÙng đất châu Phi ở vào thời điểm của câu chuyện cũng không có nhiều khác biết so với những gì ta đọc trong Trên Sa Mạc Và Trong Rừng Thẳm, những ngươi châu Phi ở đó vẫn đang phải chịu kiếp sống nô lệ và những bộ lạc người da đen vẫn còn rất hoang dã.

Điều đáng trân trọng ở đây chính là bên cạnh những điểm hạn chế, tác giả vẫn miêu tả được rất nhiều điểm tích cực ở những con người này (Thông qua những phẩm chất của nhân vật Kali). Thậm chí có thể nói là Henryk Sienkiewicz cũng dành khá nhiều tình cảm với người da đen, khi ông để một người da trắng dùng những giờ phút cuối cùng của cuộc đời để bảo vệ họ. Và cũng đừng quên rằng tác phẩm này đã ra đời từ hơn một trăm năm trước, khi “White savior” là điều gần như hiển nhiên, còn Hồi giáo trong mắt người châu Âu vẫn là một thế lực hung hăng và hiếu chiến.

MUA SÁCH TRÊN TIKI

Tóm lại, nếu gạt những sự lấn cấn đó sang một bên thì cuốn tiểu thuyết Trên Sa Mạc Và Trong Rừng Thẳm vẫn là một cuốn sách tuyệt vời. Nó đã kể một câu chuyện phiêu lưu hồi hộp gay cấn, mang tới một bài học lịch sử địa lý thú vị, và cổ vũ những phẩm chất tốt đẹp trong mỗi con người, như là sự dũng cảm, đức tinh và tình yêu thương.

Đánh giá: 4 sao

Chia sẻ suy nghĩ của bạn: